Un jorn t'i tornaràs far !

Victoriosa, l'Italia es marrida dins sas volontat de terras de per lu monde.

• Març de 1919, Benitò Mussolini, ancian institutor, tendança socialista, medalhat de la prumièra guerra, farja los prumiers faisceus italians per combatre. Aquilhs erián un boiradís dentra nacionalistes d'estrèma dreita, d'anarchò-sindicalistes de gaucha e quauques ancians combatants.
• 'Quilhs faisceus son estats viste coneguts de per lurs 'bilhaments : chamisa negra & barron
• Doas annadas aprep, Mussolini compren que los grands patrons son pensius d'un projecte fòrça demagogica. Tròp pròpche d'un programe revolucionari, l'esga e crea lu partit nacionau faschiste ne'n novembre de 1921. Un faschisme que s'adreiça mai a queu-quí possed que non pas aus maucontents.
• Lu 28 d'octòbre 1922, Mussolini se troba chap d'una tropelada de chamisas brunas, mens nombrosa que l'armada dau rei Victor-Emmanuel III que pertant, beleu conselhat per los industriaus e los militaris, refuset la confrontacion.
• Mussolini es nomat regent dau conselh lu 30 d'octòbre.

L'instalacion de la dictatura :
Au mes d'abriau de 1924, los faschistes ganhan las eleccions (3/4 daus sietges).

• Mussolini se desbarrassa de l'oposicion politica, dau Mattéotti d'en prumier
• Dès decembre 1925, las leis « faschistissimas » organisan la dictatura, Mussolini deven lu « Duce » e se garda lu poder eisecutiu. Lu maufait d'opinion es instaurat : los jorneus e los sindicats nonfaschistes son dispersats.
• L'armada, l'administracion e l'ensenhament son espurats. L'ÒVRA es la poliça politica dau Mussolini e 'la es charjada de 'restar e chaçar tots los oposants, los comunistes de'n prumier.
• Lu 11 de febrier 1929, los acòrd dau Latran son sinhats coma lu Papa.

L'Estat totalitari : la persona es ren, l'estat es tot.
Los movaments coma la revolucion francesa, lu marxisme o lu capitalisme son regieitats perque basats sus 'na fòrma de democracia que lu faschisme italian pòt pas concebre dins son eidèia d'un estat qu'englobariá totas las activitats tant politicas, qu'economicas, juridicas o cultruralas de la nacion. Lu chap mitica d'aqueu estat es lu « Duce » e : lu « Duce » a totjorn rason !

• L'estat interven maitot dins l'economia ente lu liberalisme es remplaçar per un dirigisme economica per menar l'Italia a 'na fòrma d'autarcia. Lu monde dau trabalh es fòrça encadrat per los corporatismes.
• Per reduire las importacions, l'estat organisa de las batalhas coma aquelas dau blat, de la terra presa sus los margolís, las rotas, los chamins de ferre... e entau lu nombre daus chaumairs baissa.
• Ne'n 1933, l'Institut per la Reconstruccion Industriala es creat
• Los sindicats son bandits e la disciplina estricta tant per los obriers coma per lo patronat

La grandor de l'Italia nouvela
Mussolini vòu de'n prumier esvelhar 'na mentalitat de massa comuna.

• Los lesers son encadrats per lo ministèra de la cultura popularia, lu « Dopolavoro », tant per lu spòrt que los viatges.
• La premsa es susvelhada e la propaganda importanta. Los arts plasticas, l'architectura, lu cinemà trabalhan a la glòria de la nouvela Italia.

Tèxte librament revira d'un cors sus la montada dau faschisme e subretot sus l'instalacion de la dictatura, tèxte trobat sus aqueu sit

Liam :

• Lu Raoult ministre de la propaganda per la cultura nacionalista
• L'amassada europeèna contra los totalitarismes
• Kossi Efoui, pretz daus cinc continents
• un bilhet (francès) d'un amic per lo plaser.

Los prumiers jornaus (1) coma lu Tosa nikki 土佐日記 (annada 935) son estats concebuts coma daus recuelhs de poëmas encastrats dins de las partidas narativas. Emai a la debuta, lo roman siguesse pau presat, reservat per lo leser, eu coneguet un eslanç dins la seconda meitat dau Xa segle d'aici a veire l'escritura dau chap d'òbre de la literatura mondiala, lu Dit-dau-Genji - Genji monogatari 源氏物語 - a la debuta dau segle XI (2).

Las Memòrias d'una efemèra - Kagerō nikki 蜻蛉日記 - son reviradas par Jacqueline Pigeot e presentadas  'quí per la prumièra vetz ne'n francès ; dins aquela produccion de jornaus, las Memòrias an 'na plaça especiala. L'autritz (936 ? -995 ?) es coneguda per estre la mair dau Fujiwara no Michitsuna – Fujiwara no Michitsuna no haha 藤原道綱母 –. 'Quela femna fuguet una granda poëtessa e 'n'esposa malurosa, laissada per Fujiwara no Kaneie 藤原兼家 (929-990) que la familha teniá lo poder dins lo Japon d'aqueu temps ; Kaneie se-mesma aguet de las fonccions grandas.

Las Memòrias d'una efemèra son tant un recuelh de poësias composadas, e gardadas, dau temps de la liason coma lo Kaneie, que lo raconta (954 a 974) d'una vintena d'annadas de la vita de l'autritz.

Aquela revirada es un grand trabalh perquè lo tèxte de l'òbra es pas aisat (3), 'quò d'autant mai que p'un manuscrit pervengut jusca n'autres es pus ancian que lu XVIIa segle.

L'estile de l'autor es clau mai d'una vetz e pausa de las malaisinadas per 'na legida clara ; mantunas vetz, fau chausire e beleu s'enganar coma iò fan veire los comentaris.

Jacqueline Pigeot chaussiguet de rendre emb beucop de rigor la construccion de l'òbra, de gardar lo mesma sistem de 'pelacion que dins l'originau, sistem per far veire la mair de Michitsuna dins l'univers dont 'la es lo mitan e dau mesma biais per se situar vis-a-vis daus autras personas dins l'istòria.

Per eisemple, l'espós es jamai 'pelat per son nom, nimai per sos titres mas pusleu per un mòt pauc clar coma eu~ilh~um~'questa-persona, hito en japonais. Ne'n mai d'aquò, quante li es balhat de las formulas onorificas 'quo es per soslinhar sos liams coma la redactritz e non pas per vantar son 'vancament.

Lo marcatge daus temps sembla mai aisat en japonès qu'en francès e la revirada iò balha a veire ; tant lo temps-momint dau raconta que lo temps dintra l'accion e lo raconta.

Jacqueline Pigeot pensa pas las Memòrias coma lo raconta d'un maridatge mancat e vòu pas veire l'autritz coma 'na femna frustada e damandosa d'atention. 'La pensa pas nimai la mair de Michitsuna coma 'n'incarnacion de la femna confuceèna, forçada d'obeïr a son pair, son òme, son filh. 'La regieta maitot l'eideia que lo libre siguet « 'na comanda » de la familha Fujiwara.

Per la pita istòria e avant de balhar de las reviradas lemosinas de quauquas poëmas, 'queu libre ne'n ai entendut parlar dins lo pòste, los mandins d'abora, dins las leiçons dau Collegi de França. Lo Michel Zink balhava un cors sus la literatura de l'atge-mejan e eu comparet los poëmas de las Memòrias a l'òbra dau Bernart de Ventadorn (4).

La mair dau Michitsuna puèi en dejós, lo Kaneie

Se saber maucomprèsa

'Quela pena ! La fauveta

Prenguet l'envòl

En tot lançar sa pita cridada

Per monts e per landas.

La fauveta

Rondonaritz

Pòt ganhar las montanhas, segur,

Se entende sa cridada

Anirai la charchar.

Puescha quauqua ventola

Vers vòs me possar

Emai lo chamin

Qu'empruntava l'aranha

Se copilhesse dins los ceus voides.

De veire que los curs

Aisament chamjan

'Questa ventola

Qué chas me vòs possa

Me fai fredesir.

1. Los jornaus,  nikki 日記 en japonès, son mai d'una vetz l'òbra de las femnas, de las damas d'onor de la cort. Los òmes cultivan mai-que-tot las letras chinèsas.
2. Parle 'quí d'un libre qu'ai pas legit pas enquera legit.
3. 'Quò se torna trobar dins la revirada maitot, maugrat los comentaris daus comentaris.
4. De legir sus Chamboliva.
   

Los liams :

• Los sits de l'I.N.A.L.C.Ò e de la soá meijon de venta : l'asiatèca.
• Per 'chaptar lo libre sus la tiala asiatica.
• Comandar lo libre chas l'editor directament.
• Retrobar lo Michel Zink, literatura de la França de l'atge-mejan, sus lo sit dau Collegi de França.

Daus sosterranhs, de la magia, daus leberons, dau poison, un banard, tot aquò es 'pariat (5) sus l'istòria de França, tant per l'intriga dins l'epòca daus racontas que la moralitat de l'epòca dau jornau.

Totas las tres paginas i a un noveu còp de tèatre, un pauc coma los fuelhetonets televisats l'estiu. Los personatges obeïssen per alhor a las mesma reglas : lo monge es grand, beu, vigorós ; la monja es nècia, vinvola ; l'empoisonatriz es un frejadís de beutat diabolica ; los fraires son carculators...

L'intriga es mai-que-mai fadarta mas l'ensemble es ben escrich e es d'un legir agradiu, agueí dau mau a lu pausar per minjar 'queu libre. Vau far una  pita critica negativa (6) : Lo chaminament dins los sosterranhs leva gaire l'estrambòrd, esperava tota 'na ciutat sosterranha, coma un estrument dins lo raconta per nos permenar d'un bòrd l'autre, boei, juste 'na pita balada per espaurir 'na mongeta.
'Na nòta positiva per 'chabar. Los perpaus seguiants son « normalament » 'queus d'un tipe « juste dins sas letras » :

« Dieu t'a puni, criâtes-vous, c'est bien fait. »
Je me jetai à terre en hurlant de rage, et me roulant dans la poussière avec tant de désespoir que vous eûtes enfin pitié de moi. Vous voulûtes vous approcher ; Martial vous retint ; vous persistâtes, il vous entraîna.
[...]
Au même instant, Gaston, s'étant rapproché de son oncle, murmurait à son oreille :
« Monsieur le marquis, il serait bien important que vous voulussiez m'accorder un moment d'audience ; il y va peut-être de votre vie. »

De la legida per lo tren.

1/ Sens obludar que la revirada dau « da Vinci » fuguet realisada per 'na machina : « il prit la feuille et la mit dans le sens de l'impression pour l'envoyer en telecopie ». P'un uman pòt escrir 'quò.

1b/ Sens obludar nimai lo « Da Lidà code » per los gais, òc-es surtisse.

2/ Ai ren charchat alaidonc ren ai trobat sus queu jornau mas pense que quò deu estre lo Figaro de l'epoca.

3/ Augustoritum es lo nom de Lemòtges dins sa grafia latina :-)

4/ En francés dins lo libre : Saint Martin-lès-Limoges.

5/ Apariar ~ 'pariar = alihnar lo fondament d'una gèrba de blat.

6/ Quand eu sirá content 'queu-'quí la lèbre lu segrá de per darrier. Segur !

[...]

Laidonc, los dos monges fugeten los temuenhs d'una estranha miràudia ; de penetrar per los arcadís d'aici au mitan dau clastre, una darnièra raiada [de luna] qua'iment per se cuar, entreluset 'na minuta l'apareission que los monges conhats dins 'n angle povián veire, sans ilhs-mesma iò estre.
Un jòune monge nonmas 'bilhat de son manteu, los pès nuds e sanglands, lo chai blanc coma un pali mas gente coma 'queu d'un Serafin, los uelhs lusants d'una clardat ente se deslotjavan de la terror e fòrça energia, la testa cuberta d'un gibre qu'eriá estachat aus piaus ras, tant coma sus l'erba copada de fresche, se piquet còp-sec, puèi, d'avisar un abric, faguet lo sinhe de la crotz, estiret sa man dreita coma per benesir quauquaren e remudet las pòtas coma per mauparlar a quauqu'un.
Après 'ver fusinat d'un regard mautranquile coma aqueu d'una persona que s'eslunha doçament, sos uelhs 'chabeten d'estre animats d'aquestas esluciadas singularas. Los muscles de sa faça torneten s'assuausar pauc-a-pauc ; eu barret sa bocha entreduberta e tornet s'alenar. Tòst-leu, sas forças sembleten lu laissar tombar. S'agroet contre un daus pilastres dau clastre e pogueten auvit lo purar amar e los marmús d'un sangut.
Gairement un quart d'ora se passet dau temps que lo jòune monge que lo còrs glisset de januelhs sus las dalas ; preguet una vetz en se tustant lo peitrau, 'n'autra vetz en se levant las mans aus ceus. Se botet de'n pè, puèi s'aprueimet d'unas d'aquelas colonas que sostenavan las vòutas dau clastre, l'esbranlet d'un braç poderós e, la desquilhet de sus sa basa pendent que la cima demorava ne'n plaça, eu descendet leu-leu dins lo trauc entau descubert a 'quel endrech.

A pena que sa testa eriá pus visibla que la colona tornet a sa plaça sens marcar en ren lo passatge secret.
[...]

Pertant, la Lison ne volia pas de queu chause chas ela ; 'la cresia que folia l'i parlar dedins en frances. Mas quand 'la s'aperceguet que l'i podiam parlar patois... a, paubre amic, 'la te filet a la Pòsta ad una vistessa... que las peiras ne'n volavan jos sas doas sòcas e 'la disset au postier de li en balhar un sus lo còp.

« Ieu vese qu'avetz semnat vòstras rabas, Lison...
- Òc-es. Qu'es pas per me vantar, mas ieu crese que las ai ben reüssidas.
- Cresetz ? Me ieu tròbe que 'las son tròp espessas. Auria fogut que las entreculhiguessetz, ma paubra Lison ! Vesetz-vos, si las aviatz entreculhidas, sirian un brave còp pus bravas !
- Ma, ma paubras Germana, las ai be entreculhidas queraque !
- Beleu, mas pas pro. Ma fe, quò me regarda pas mas, si qu'eria me, las entreculhiria un autre còp.
- Ma paubra Germana, si las entreculhissia un còp de mai ne'n demoraria belament pus ! Ieu ne vòle pas far coma lo darrier còp que las entreculhiguei tròp !
- Me, ieu zo vos dise, Lison : entreculhissetz-las !
- Las entreculhirai si vòle, Germana.»
Entreculhir, entreculhir, entreculhir 'na merda, ten !

[...]

Non, veraiament, fau pas lu 'chaptar 'queu libre :-)

• Per legir un autre eivis, pichatz frà-frà-frà

Am mestier daus intelectuaus per dire las chausas (1). Son quauquas vetz daus escalators de bon usatge per ne pas prendre tròp de temps de montar la montanha d'a pè, emai montar tot sol 'na costa rendesse pas pus colhon. Mas
- quante daus filomediats (2), coma lo Finklielkraut que se planh que Chomsky es l'un daus tipes lo mai legit dins lo monde (3),
- quante qua'iment tots los intelectuaus de França se son enganats dins la maitat dau sègle passat,
- quante l'espaci mediatic, e subretot la televicon an 'na tela importança dins la vita de tant de monde,
laidonc, un film coma « Chomsky & companhiá » es 'na bufada d'aer fresch. Un intellectuau es una persona que vòl nos far pensar coma se, Chomsky vòl nos far pensar per nos-mesma.
Aquí dedins i a quauques utilhs per comprendre coma marcha lo sisteme mediatica, pauc d'utilhs (4) mas lo film prend lo temps de la demonstracion, de l'esplicacion e balha la parola maitot au Baillargeon (e un liam per los provençaus ;) ) o b'etot lo Jean Bricmont. Ne'n mai d'aquò, lo Mermet voliá esclarzir las chausas sus Chomsky traitat de negacioniste mai d'una vetz (2).

Avem benleu mestier daus intelectuaus mas am besonh subretot de raivar un pauc nos vitas e per 'quò, i a los artistes, los films. Quò es emb un tau èime que me sei trobat convidat per veire HOME© chas daus amics, chas daus ancians amics.
La bola bluia es tota pita e ben sola faça a la ventarola celesta, e lo Arthus Bertrand colhona beucòp dins sos comentaris sus de las « tant bravas » imatges. Quò eriá la prumièra vetz que visava un de sos films, sei pas tòst preste d'i tornar. Dau còp, la gent que me convidaten :

[] an minjats mon clafotís avant de me fotre defòra,
[] n'avian lur confle de m'auvir bufar totas las cinq minutas,
[] an vougut desbatre (5).

Disián que la planeta marchava pas la jamba gaia e que bon, anavan trobar la solucion... Aguí dau mau per esplicar que 'queu film es un espectacle, ren de mai, un espectacle per la televicon, un espectacle  per vendre de la propaganda avant e aprep, per parlar de PPR. I a p'unas eidèias aquí dedins, e que fòra l'esemple d'un imòble inaugurat dins l'ecò-quartier en Alemanha, i a de bravas imatges e ren, n'an qu'a veire « paísatges manufacturats » per se devoidar la testa.

Me tirí de chas ilhs quante un daus tipes parlet de las fruchas e se posava la question de coma-far-per-ne'n-trobar-de-sason-dins-un-supermerchat, faliá inventar un « label ». Respondí : « un de mai ! Adonc daus controlors, daus papièrs...» 'Nar au merchat es quand mesma pas tant mauaisat que quò per daus vilauds, tot coma far viure los labels eisistants. 'Nar traucar lo pont lo dimenc per culhir dins los vargiers chas l'ortalier o b'etot sus las ribas de Leira es tot aisat, mas fau zo voler e se surtir los dets dau cuou.

E Jan dau Melhau per aténher l'Universalisme !

Per çò que los mesma m'an qua'iment traitat de passeiste quante saugueten qu'estudiava l'occitan, parle de la « Letra au darrier pacan dau Lemosin si non es desja mòrt », un libreton autrament mai remirable que lo film dau Arthus. Eu conta l'istòria de l'umanitat despuei los chaçadors e culhidors juscantau darnier jorn ente las vachas fugueten liadas, sens obludar l'èime prionda daus gatges.
'Queu libreton dins las doas lengas, francésa e occitana, sus 45 paginas, ieu lo vese coma un « acte fondator » de mai per la descreissença, coma an pogut l'estre los  libres dau Thoreau.

Segur 'queu libre tornará èsser decubert dins quauquas annadas quante las glaças daus pòles aurán 'chabadas de fondre sos los gas daus elicoptères de l'Artus,  benleu tròp tardier. Lo libret balha pas de receptas, aquò non ! Balha solament l'endrech, lo moment ente las chausas an mau viradas, coma 'na bòrna dins un forchadís per marcar 'na direccion. Segur que per Melhau, sem mau barrats, 'queu libre ne'n es lo tesmonh, de legir e vista, tant qu'avem la lumièra.

« Bradadau !
Un darrier còp, mon frair, te parle dau chastenh, de la peira, dau teulet, que se mariden de país, ente vese mas tòlas que plastic qu'eslusissen de faussa clardat dins la granda nuech de nòstra mòrt sens dòu. »

Ai reçaugut la setmana passada lo libret que parla dau trabalh de l'IEO dau Lemosin sus l'aiga sus lo plateu de Miuvachas (ente i a Tarnac) : un trabalh d'estuda, de collectatge, d'escota.

Un trabalh que balha a veire la plaça de l'uman dins lo paísatge, coma 'queu-quilh chamja la natura, un pauc, beucòp mas pas mai que n'i a mestier.

Un trabalh per montrar un espaci ente la gent fan pas quau que siá, ente que siá, quante que siá. Son, quela gent, los paísans, sos la dominacion d'un temps que compta las oras en maus d'eschinas, a grandas penas, en sufrança.

Un trabalh sus l'aiga, lo biais de la nomar, 'pelar son trabalh, son saber-far, sos utilhs.

'Na miràudia !

Un darnier mot sus la fòrma dau libreton, un quasernet espiralat, un pauc coma 'queu de viatge, plan bona eidèia.

• Librariá occitana - Botica de l’Institut d’Estudis Occitans dau Lemosin - 26, rua Viena-Nauta (rue Haute-Vienne) - 87 000 Lemòtges
• Telefòne & telecopias : 0 555 320 644 - libraria.occitana@free.fr
• Lo pretz : 16 € 00

La tipessa de França Natura contet l'istòria un pauc vielha, aquela sus lo bargier, lo tecnocrate, l'ovelha e lo chen, se v'autres la conéissetz pas, laissatz me un messatge. Lo tipe de la Patz Verda :-) ma fe, es un tipe de la politica coma los de París.

Podetz legir un vertadier compte rendut, ben escrich, oneste sus lo sit dau Mourad Guichard, jornaliste per Libe.

E coma l'amassada éra 'quí per se tornar 'pelar mai de 1968, la videò :

Lo Danny contet a la debuta 'na istòria jusieva que la version occitana es aquela :

Dins lo temps dau batesme [...] los vint-e-dos qu'eran a taula ne damandaven qu'a minjar e beure a la santat daus nurriçons.

Mon tonton Polita era sietat ad un bot de la taula contra Cacaudon, dau Calhau, qu'era lo darnier per se siervir quante passaven los plats. Polita n'aimava gaire quel òme. S'eran disputats un coble de còps, e per lo bon besuenh se sirián quitament passat las mans per la figura. Cacaudon disiá que Polita fasiá los torns de sa filha, e sabe que tant. E quò n'era bric vrai, mas la Cacaudona era enrajada après los òmes, e 'la trobava Polita bra'e. Era-quò la fauta de Polita, dijatz-me zo ?
Pasmens Polita n'aimava pas Cacaudon, e quante lo plat arribava a Polita, eu lo voidava dins sa 'sieta e laissava juste un bocin a Cacaudon, e quò n'era pas totjorn lo pus fin. Faliá, tot-parier, que Polita agués bon apetís, car las porcions eran delas e se'n trobava mai que lo compte.
Cacaudon s'en aperceguet de leu, e coma era maitot bien endentat, se'n planhet.

- Deuriàs, tot-parrier, te siervir emb mai d'onestetat, e far 'tencion que io vene après tu.
- Perquè, vielh ?
- Tu curas, per autant dire, tots los plats que passan, e ne me laissas que lo retrum.
- Espiatz, vielh ! E si vos sierviatz prumier, coma fariatz ?
- Prendriá nommàs un bocin, au luòc de tres o quatre.
- E ! Vielha babòia, de què vos planhetz ? Vos lo laisse pas, vòstre bocin ? [...]

Emili DUSOLIER « Contes de Joan de Fàia » chas Novelum.

E pueis, per aquerir dau vocabulari, fau legir, tant en francés coma en occitan, adonc veiquí quauques poëmas tirats de : Lous jocs dau dezei mais dau dezaire ~ les jeux du désir et du regret.